Add StudioX as a preferred source on Googleਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ Indian Express Chandigarh ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ 1 ਨਵੰਬਰ 2026 ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ।
ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਭਾਗ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ 34 ਫੌਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਪਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਰ ਦਰਜਨਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਕਾਰਨ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣ
ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਪੀੜਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ।
ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਗਿਣਤੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਾਂ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ।
1991 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੰਗਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਣਾ ਇਸ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ।
ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ
ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤੁਗਲਕਾਬਾਦ ਅਤੇ ਨੰਗਲੋਈ ਵਰਗੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ‘ਤੇ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਰੋਕ ਕੇ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ 1 ਅਤੇ 2 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 160 ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਕਾਰਕੁਨ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੂਚੀਆਂ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਗਲਕਾਬਾਦ ਅਤੇ ਨੰਗਲੋਈ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਦਰਜਨਾਂ ਕਰਮਚਾਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜੇ ਗਏ। ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਕੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਕਰਨਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੀੜ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਚਾਕੂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਹੋਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ।
ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼
ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ 2006 ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪੁਨਰਵਾਸ ਪੈਕੇਜ ਤਹਿਤ ਲਗਭਗ 714.76 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ, ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 2014 ਵਿੱਚ ਹਰ ਅਗਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਲਈ 5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਾਧੂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਐਸਜੀਪੀਸੀ ਨੇ ਵੀ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਸਦੀਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਅਪਰਾਧਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾਵਤੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂਚ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਹੱਤਿਆ ਲਈ ਦੋਸ਼ਸਿੱਧੀਆਂ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ‘ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫੌਜੀ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਏ।
Source: Indian Express Chandigarh
Harnaik Singh Rathor is the Founder, Publisher, and Editor-in-Chief of StudioX News Canada, Canada's multilingual digital news network serving multilingual diaspora communities across Canada. With a background in media production, public relations, and multicultural communications, he founded StudioX Film and TV Corporation to bridge the gap between mainstream Canadian media and the country's diverse immigrant communities. He is a member of the Canadian Association of Journalists (CAJ), RTDNA Canada, CPRS Vancouver, NEPMCC, and the Canadian Freelance Union (Unifor). Based in Surrey, British Columbia. | LinkedIn: https://www.linkedin.com/in/harnaiksinghrathor/ | Muck Rack: https://muckrack.com/harnaiksinghrathor | Email: editor@studioxnews.ca
