Plastic Currency in India: ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਯੂਪੀਆਈ (UPI), ਨੈੱਟ ਬੈਂਕਿੰਗ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ (Digital Payments) ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਈ ਨਕਦ (Cash) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ₹10, ₹20, ₹100 ਜਾਂ ₹500 ਦੇ ਨੋਟ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨੋਟ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (Reserve Bank of India – RBI) ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕਰੰਸੀ (Plastic Currency in India) ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਦਮ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਆਰਬੀਆਈ (RBI) ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦਿਆਂ ਬੈਂਕ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੌਲੀਮਰ ਸ਼ੀਟਾਂ (Polymer Sheets) ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਟਰਸਟ (Global Expression of Interest – EOI) ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟ (Plastic Currency) ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਗਲੋਬਲ EOI (Expression of Interest)?
ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (RBI) ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗਲੋਬਲ ਈਓਆਈ (EOI) ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਬੈਂਕ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੈਂਕ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਪੌਲੀਮਰ ਸ਼ੀਟਾਂ (Polymer Sheets) ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫੀਚਰਜ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਟੈਂਡਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਆਰਬੀਆਈ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਮਟੀਰੀਅਲ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।
ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟ (Plastic Notes) ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਪਈ?
ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨੋਟ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਪਾਹ (Cotton) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਰਬੀਆਈ ਵੱਲੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕਰੰਸੀ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਅਹਿਮ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਪੌਲੀਮਰ ਦੇ ਨੋਟ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੰਢਣਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੋਟ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫਟਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲੋਂ 2 ਤੋਂ 3 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫੀਚਰ (Security Features) ਲਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨਾ ਬੇਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਕਰੰਸੀ (Fake Currency) ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਥ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨੋਟ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਗੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਜਾਂ ਵਾਇਰਸ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਂ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੀਸਾਈਕਲ (Recycle) ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਟ੍ਰਾਇਲ
ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਆਰਬੀਆਈ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਲਵਾਯੂ ਖੇਤਰਾਂ (Climate Zones) ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਫੀਲਡ ਟ੍ਰਾਇਲ (Field Trial) ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਟ੍ਰਾਇਲ ਲਈ ਕੋਚੀ, ਮੈਸੂਰ, ਜੈਪੁਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਨੋਟ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਗਲੋਬਲ ਈਓਆਈ (EOI) ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਆਰਬੀਆਈ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹਨ।
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੈ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕਰੰਸੀ (Plastic Currency)
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਈ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕਰੰਸੀ (Plastic Currency) ਦੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ (Australia) ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1988 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ (UK), ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਵੀਅਤਨਾਮ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਕਲੀ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਖਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਗਜ਼ ਵਾਂਗ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫੋਲਡ (ਮੋੜੇ) ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਟਣ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਰਬੀਆਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਤਰੀਕੇ (Phase-wise manner) ਨਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰੇਗਾ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨੋਟ ਵੀ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟ ਲੈ ਲੈਣਗੇ।
ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਇਸ ਕਦਮ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਬਲਕਿ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛਪਾਈ ‘ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੀ ਬਚੇਗਾ। ਹੁਣ ਦੇਖਣਾ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਗਲੋਬਲ ਟੈਂਡਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਨੋਟ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ: Punjab Congress Rift: ਦਿੱਲੀ ‘ਚ ਹੋਈ ਸੁਲ੍ਹਾ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਸਸਪੈਂਸ ਬਰਕਰਾਰ
Dalveer Singh is a Punjabi news writer with StudioX News, covering Canadian news and current affairs for Punjabi-speaking readers. He has over five years of experience in journalism, editing, and Punjabi-language content, including work as a sub-editor at Zee Media and covering breaking news and national events. He holds a Master's in Political Science and writes with a focus on accuracy, clarity, and the stories that matter to the Punjabi community in Canada.
